Ushbu maqola yildan yilga sifatli ta’lim olishni xohlovchilar sonining keskin oshib borayotganligi, ta’lim oluvchilarning o‘qish ehtiyojlari kengayib borishi, yangi mutaxassisliklarning paydo bo‘lishidan kelib chiqqan holda oliy ta’lim tizimida ta’lim sifatini boshqarish hamda raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashni takomillashtirishning ayrim masalalariga bag‘ishlangan.

Ushbu maqolada Oliy ta’lim tizimida ta’lim sifatini oshirishga qo‘yilayotgan talablar, oliy ta’lim tizimini isloh qilish jarayonidagi islohotlar, o‘quv-me’yoriy hujjatlarning yangi avlodini yaratish, talabaning mehnat intensivligini hisobga olish, bitiruvchilarning akademik va kasbiy moslashuvchanligini rivojlantirish, bilimlarni o‘zlashtirishning intensiv usullarini joriy etishda kredit-modul tizimini joriy etishini o‘z ichiga oladi.

Maqolada so‘nggi 10 yil (2013–2022-yillar) mobaynida O‘zbekistonda ta’lim davomiyligi bo‘yicha ro‘y bergan o‘zgarishlar hududlar va jinslar kesimida tahlil qilingan. Kutilayotgan ta’lim davomiyligini inson kamoloti yuqori davlatlar darajasiga yetkazish, shu jumladan, xotin-qizlarning ta’limdagi qamrovini oshirish hamda ta’limdagi tenglikni ta’minlash bo‘yicha xulosa va takliflar berilgan

Ushbu maqolada “Oila – mahalla – ta’lim muassasasi”ning ta’lim tizimidagi ishtiroki, o‘quvchilarning muvaffaqiyatga erishishi uchun o‘qituvchilar va ota-onalar amalga oshirishi mumkin bo‘lgan ishlarga oid adabiyotlar tahlili berilgan. Shuningdek, maktab, oila va mahalla hamkorligi maktab ta’limining ko‘p qirrali tushunchasi ekanligi ta’kidlangan. Shuningdek, maqolada maktab, oila va jamiyat hamkorligi muhim o‘rin tutishi, milliy ta’lim islohotining muhim omillari yoritilgan. Maktab ijtimoiy ishlarda oila, maktab va jamiyat hamkorligini takomillashtirish maqsadida olimlarning “ijtimoiy ishchi” kasbi ahamiyati haqidagi fikrlari berilgan. Maktab ijtimoiy ishining an’anaviy roli oila, maktab va jamiyatning hamkorligini o‘z ichiga oladi, chunki maktab va jamiyat yoshlarning ta’lim, ijtimoiy va psixologik rivojlanish ehtiyojlarini qondirish uchun birgalikda ishlaydi. Maqolada, shuningdek, Finlyandiya va Shveysariya tajribasi ko‘rib chiqiladi, bu yerda 50 dan ortiq mamlakatlar maktab ta’limida “Oila – maktab – jamiyat” hamkorligini ta’minlash uchun maktablarda ijtimoiy ishlarni joriy qilgan.

Ushbu maqolada kattalar ta’limining o‘ziga xos xususiyatlari hamda kattalar ta’limini samarali tashkil qilishda axborot kommunikatsiya texnologiyalari vositalarining ahamiyati yoritilgan.

Ushbu maqola ayollar gender tengligini ta’minlashda ta’limning muhim rolini o‘rganadi. Ta’lim nafaqat shaxslarga imkoniyat beradigan, balki jamiyatni yanada adolatli me’yorlar va amaliyotlar tomon siljishini rag‘batlantiradigan o‘zgartiruvchi vosita sifatida qabul qilinadi. Tadqiqot xotin-qizlarning sifatli ta’lim olish imkoniyati ularning ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarini yaxshilashi, qaror qabul qilish vakolatini oshirishi va gender asosidagi kamsitishlarning kamaytirilishini ta’kidlaydi. Maqolada global sa’y-harakatlar va mahalliy misollarni tahlil qilish orqali ta’lim bandlik, yetakchilik va jamoat hayotida umumiy ishtirok etishdagi gender tafovutini tugatishga qanday hissa qo‘shishi muhokama qilinadi

Maqolada O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi 5 yil ichida oliy ta’lim rivojlanishining statistik tahlili hamda ta’lim tizimini rivojlantirish masalalari, yoshlar, ayniqsa, xotin-qizlarning bilim olishi uchun shart-sharoit yaratish borasidagi davlat siyosati yoritilgan.

Ushbu maqolada talabalar mustaqil ta’limini tashkil qilishning ilmiy jihatlari, mustaqil ishlashlarining nazariy va amaliy asoslari ishlab chiqilgan bo‘lib, talabalarning mustaqil ishlashlari uchun lozim bo‘ladigan jarayonlar mazmunan tadqiq qilingan. Talabalar mustaqil ta’lim olishlarining asosiy ko‘rinishlari va turlari batafsil bayon qilingan bo‘lib, ularni ham nazariy, ham amaliy dars jarayonlarida bajarishlari mumkin bo‘lgan usullari ko‘rsatib o‘tilgan. Talabalarni mustaqil ishlashga jalb qilish maqsadida metodik tavsiyalar berilgan bo‘lib, bu, o‘z navbatida, mustaqil ta’lim bilan shug‘ullanuvchilar uchun yo‘riqnoma hisoblanadi.

Zamonaviy dunyoda ta’lim tizimi rivojlanishining joriy bosqichida bir qator rivojlangan mamlakatlarda ta’limning tashkiliy-boshqaruv tuzilmalari, rivojlanishning maqsadli yo‘nalishlari va mazmuniga katta ahamiyat berilmoqda. Boshqaruv nazariyasi rivojlanishining har bir bosqichida olimlar, tadqiqotchilar va davlat tashkilotlari tomonidan inson kapitali, shaxsni shakllantirish, yosh avlodni demokratik tamoyillar asosida tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Insondagi bu fazilatlarga uning hayotining istalgan bosqichida sifatli ta’lim-tarbiya olish orqaligina erishish mumkinligini tushunishimiz kerak.
Ushbu ilmiy izlanishlar O‘zbekiston Oliy ta’lim muassasalarida ichki ta’lim sifatini oshirish uchun ta’lim dasturlarini takomillashtirish hamda ularni ichki va tashqi manfaatdor tomonlar bilan hamkorlikda doimiy ravishda rivojlantirib borish orqali xalqaro standartlarga moslashtirish va xalqaro akkreditatsiyadan o‘tkazishga erishishga qaratilgan.

Maqolada inson shaxsining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi subyektiv omillardan biri bo‘lmish aniq maqsadga yo‘naltirilgan tarbiya jarayoni haqida so‘z boradi. Muallif tomonidan inson shaxsi mutlaqo o‘zgarmas fenomen emasligi ta’kidlanib, uning tarkibidan joy olgan elementlar insonning butun umri davomida shakllanib va takomillashib borishi yoritilgan. Xususan, maqolada inson shaxsining shakllanishi, kamol topishida aniq maqsadga yo‘naltirilgan ongli faoliyat ya’ni tarbiyaning o‘rni ochib berilgan. Jumladan, uzluksiz ma’naviy tarbiya yagona maqsadga bo‘ysundirilganida, har bir subyekt umumiy maqsadning aniq bir qismini mufassal bajarganidagina mazkur subyektiv omilning samarasi baland bo‘lishi ilmiy asosda yoritib berilgan.

Mazkur maqolada yapon xalqi ta’lim va tarbiya tizimining pedagogik asoslari borasida fikr yuritilib, unda kunchiqar davlatning dunyo ta’lim standarti uchun namuna bo‘la oladigan ta’lim jarayoniga oid davlat siyosati borasidagi qarorlar va farmonlar haqida ham mushohada yuritiladi. O‘z tarixida ta’lim tizimidagi islohotlar evaziga yuqori taraqqiyotga erishgan mamlakatlar tajribasini o‘rganish bugungi kunda mamlakatimiz ta’limida kechayotgan o‘zgarishlarni teranroq tushunishga yordam beradi. Bizning Yaponiya tajribasiga murojaat qilishimizning boisi yapon millatining urf-odatlari, milliy qadriyatlari, oilaviy munosabatlari xalqimiz qadriyatlariga yaqinligidir

Ushbu maqolada O‘zbekistonda maktabgacha, maktab ta’limi, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi tizimlarida xotin-qizlarning o‘rni va ularning tarixiy rivojlanish jarayoni tahlil qilinadi. Ta’lim sohasida ayollarning ishtiroki XX asr boshlaridan boshlab sezilarli darajada oshib, ularning pedagogik faoliyati, ijtimoiy mavqeyi va ta’lim islohotlaridagi hissasi alohida e’tibor talab qila boshladi. Tadqiqotda xotin-qizlarning pedagogik jarayondagi faollashuvi, ularning ta’lim sifati va
tarbiya jarayoniga qo‘shgan salmoqli hissasi hamda gender tenglikni ta’minlash borasidagi tarixiy o‘zgarishlar yoritiladi.

Maqolada oliy ta’lim muassasalarida mustaqil ta’limni ijodiy yondashuv asosida tashkil etishning didaktik imkoniyatlari yoritilgan. Ta’kidlanganidek, mustaqil ta’lim o’quv materialini, turli darajadagi murakkablikdagi vazifalarni o’zo’zini o’zlashtirishga, amaliy topshiriqlarni sinfda ijodiy va mustaqil bajarishga asoslangan nazariy bilim, amaliy ko’nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir. Mustaqil ish didaktik maqsad, vazifa, murakkablik darajasi, kimga mo’ljallanganligiga (individual yoki jamoaviy) qarab bir-biridan farq qiladi. Bundan tashqari, talabalarning mustaqil ta’limini tashkil etishda ijodiy usullardan foydalanish juda muhimdir.

Ushbu maqolada oilaviy ajrashishlarning bolalar ta’limiga ijtimoiy-psixologik ta’siri ko‘rib chiqiladi. Maqola ushbu sohadagi empirik tadqiqotlar natijalariga asoslangan. Maqolada ajrimlarning bolalarning ta’lim jarayoniga ta’sirining asosiy jihatlari, shu jumladan, ularning o‘quv natijalari, maktabdagi xatti-harakatlari, o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasi, o‘qituvchilar va tengdoshlari bilan munosabatlari, shuningdek, kelajakdagi kasbni tanlash tahlil qilinadi. Ajrashishning bolalar ta’limiga ta’sirining salbiy va ijobiy tomonlari, shuningdek, muvaffaqiyatli moslashish va o‘rganish qiyinchiliklarini bartaraf etishga yordam beradigan omillar ko‘rib chiqiladi

Maqola bolani oila muhitida ma’naviy-axloqiy, badiiy va estetik tarbiyalashda tasviriy san’atning o‘rni va uning tafakkurida go‘zallik olamiga nisbatan mehr-muhabbat uyg‘otish, milliy va umuminsoniy hamda badiiy qadriyatlarga ehtirom ruhida tarbiyalash masalalariga qaratilgan. Shuningdek, maqolada bolada estetik tuyg‘u, san’at asari mohiyatini anglash, rassom tomonidan muayyan obrazni tavsiflash uchun foydalanilgan ifodalash vositalarini farqlash, san’at asarini baholay olish qobiliyatini rivojlantirish masalalari yoritilgan.

Ushbu maqolada nodavlat oliy ta’lim tashkilotlarini boshqarishning tashkiliy-ma’muriy va moliyaviy mexanizmlarini tahlil qilishda rivojlangan davlatlar tajribasi tadqiq qilindi. Bundan tashqari, nodavlat oliy ta’lim muassasalarining daromad olish manbalari, xususiy sherikchilik shakllari va moliyaviy mexanizmlari yoritildi.

Gender – xotin-qizlar va erkaklar o‘rtasidagi munosabatlarning jamiyat hayoti va faoliyatining barcha sohalarida, shu jumladan, siyosat, iqtisodiyot, huquq, mafkura va madaniyat, ta’lim hamda ilm-fan sohalarida namoyon bo‘ladigan ijtimoiy jihati. Hozirgi Yangi O‘zbekistonda gender tenglik yuzasidan bir qator amaliy ishlar olib borilmoqda. Muallif arxiv materiallari, ilmiy tadqiqotlar natijalari va davriy nashrlar ma’lumotlaridan foydalangan holda O‘zbekiston ta’lim tizimidagi gender tenglik masalalari tarixiga nazar tashlashga harakat qilgan

Maqolada kasbiy ta’lim muassasalarini tamomlagan xotin-qizlarning mehnat bozoriga integratsiyasi jarayoni sotsiologik tahlil qilingan. Empirik ijtimoiy so‘rov natijalari asosida kasbiy ta’lim bitiruvchilarining bandlik holati, ishga joylashishdagi asosiy to‘siqlar hamda samarali bandlikka ta’sir etuvchi ijtimoiy omillar aniqlangan. Tadqiqot natijalariga tayanilgan holda xotin-qizlar bandligini ta’minlashning kompleks sotsiologik modeli ishlab chiqilgan va amaliy tavsiyalar taklif etilgan. Mazkur model ta’lim, ijtimoiy kapital, institutsional qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy-madaniy muhit o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka asoslanadi.

Mazkur maqolada professional ta’lim muassasalari bitiruvchilarining bandligini ta’minlash muammolari va ularni hal qilish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Ta’lim tizimi va mehnat bozori o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash, ta’lim dasturlarini bozor talablariga moslashtirish, amaliyot va stajirovkalarni kengaytirish, ish o‘rinlari yaratish kabi choralar tavsiya qilingan. Tadqiqot natijalari, bitiruvchilarning ishga joylashishini osonlashtirish uchun amaliy strategiyalar va yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga qaratilgan.

Ushbu maqolada kasb ta’limi mutaxassislari faoliyatida kompyuterdan foydalanishning bugungi kundagi ahamiyati yoritilgan. Bo‘lajak kasbiy ta’lim o‘qituvchilarini kompyuter modellashtirishga tayyorlash bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan.

O‘quvchilarning ta’limdagi muvaffaqiyati umumta’lim maktablaridagi o‘quv jarayoni, dasturlari, metodlari va o‘quv adabiyotlariga bog‘liq. Shuningdek, o‘quvchilarning ta’limdagi muvaffaqiyati oilaning iqtisodiy-ijtimoiy holati, oiladagi ta’lim muhiti, ota-onaning ta’limga bo‘lgan munosabati va ijtimoiy-pedagogik omillariga asoslanadi. Maqolada mazkur ijtimoiypedagogik omillarga doir ilmiy tadqiqotlar tahlili keltirilgan.

Mazkur maqolada hozirgi davrda farzand tarbiyasiga ota-onaning ta’siri ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Axborot texnologiyalarining ta’siri, emotsional aloqa, gender yondashuvi, sotsiologik muhit va xalqaro tarbiyaviy tajriba asosida ota-onaning farzand shaxsining shakllanishidagi roli ochib beriladi. Maktab, mahalla va oilaning hamkorlikdagi tarbiyaviy ta’siri, tarbiya uslublari va ularning samaradorligi tahlil qilinib, zamonaviy tarbiyaning dolzarb muammolarga ilmiy yondashuv asosida yechimlar taklif etilgan. Shuningdek, maqolada sotsiologik so‘rovlar asosida ota-onalarning farzand tarbiyasidagi faol ishtiroki, muammolar va ularga qarshi kurashish vositalari muhokama etilgan.

Ushbu maqolada oilaning takror barpo bo‘lishida tug‘ilishning o‘rni asoslangan bo‘lib, O‘zbekistondagi tug‘ilish ko‘rsatkichlari tahlil qilingan. Tug‘ilish darajasi bo‘yicha hududlar guruhlarga ajratilib, tug‘ilish ko‘rsatkichlari ortishining maktabgacha ta’lim tizimiga ta’siri ilmiy tahlil qilingan.

Hayot davomida yoshlar turli qiyin, stressli vaziyatlarga duch kelishadi. Ko‘p jihatdan bu holatlarning barchasi talabalarga yuqori talablar qo‘yiladigan oliy ta’lim muassasalarida sodir bo‘lishi kuzatilgan. Bu shaxsga mavjud muammoli vaziyat haqida to‘liq ma’lumot olishga, uni tahlil qilishga va to‘g‘ri yechimni topishga yordam beradigan metodlar hisoblanadi. Psixologiyada yengish strategiyalari odatda shaxs tomonidan ongli ravishda qo‘llanadigan qiyin vaziyatlar, sharoitlar bilan kurashish usullari, turli xulq-atvor strategiyalari to‘plami, kognitiv va xulq-atvor sohalarida baholanadigan muayyan tashqi yoki ichki talablarni yengish uchun urinishlar deb tushuniladi va haddan ortiq shaxs resurslari sifatida baholanadi. Turli murakkab hayotiy vaziyatlarda talabalar tomonidan tanlanuvchi koping-strategiyalar ular tahsil oluvchi oliy ta’lim muassasasi, ular tanlagan mutaxassislik yo‘nalishi va diniy e’tiqod darajasiga qaysidir darajada bog‘liq. Maqolada oliy ta’lim muassasasi talabalari foydalanadigan koping-strategiyalari yuzasidan tadqiqot natijalari keltirib oʻtilgan.

Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning axloqiy tarbiyalash diagnostikasi mazmuni, axloq rivojlanishing dastlabki bosqichlarining asosiy ko‘nikmalarini aniqlash, ularni shakllantirishning ayrim usullari mazmunini tizimlashtirish, shuningdek axloqiy rivojlanishda madaniy amaliyotlarning ahamiyati ochib berilgan.