2025-yil. 4-son.

Maqolada kasbiy ta’lim muassasalarini tamomlagan xotin-qizlarning mehnat bozoriga integratsiyasi jarayoni sotsiologik tahlil qilingan. Empirik ijtimoiy so‘rov natijalari asosida kasbiy ta’lim bitiruvchilarining bandlik holati, ishga joylashishdagi asosiy to‘siqlar hamda samarali bandlikka ta’sir etuvchi ijtimoiy omillar aniqlangan. Tadqiqot natijalariga tayanilgan holda xotin-qizlar bandligini ta’minlashning kompleks sotsiologik modeli ishlab chiqilgan va amaliy tavsiyalar taklif etilgan. Mazkur model ta’lim, ijtimoiy kapital, institutsional qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy-madaniy muhit o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka asoslanadi.

Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatida kuzatilayotgan yuqori tug‘ilish kо‘rsatkichlarining demografik, ijtimoiy-iqtisodiy va institusional sabablari kompleks tahlil qilingan. Shuningdek, yuqori tug‘ilishning sog‘likni saqlash va ta’lim tizimiga yuklayotgan institutsional bosimi baholangan hamda о‘rta va uzoq muddatli demografik prognozlar ishlab chiqilgan. Tadqiqot xulosalari hududiy ijtimoiy infratuzilmani rejalashtirish, reproduktiv salomatlik siyosati va xotin-qizlarning ijtimoiyiqtisodiy faolligini oshirishga qaratilgan qarorlar uchun amaliy ahamiyatga ega.

Maqolada O‘zbekistonda mustaqillikdan so‘ng shaharlashtirish siyosatining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari tahlil qilingan. Shu bilan birga, shahar infratuzilmasini rivojlantirish, aholi uchun qulay turmush sharoiti yaratish hamda barqaror shahar muhitini ta’minlash bo‘yicha davlat siyosatiga e’tibor qaratilgan. Tadqiqotda urbanizatsiya sohasidagi asosiy muammolar: moliyalashtirish, infratuzilma yetishmasligi, ekologiya, ish o‘rinlari yaratish, uy-joy ta’minoti va davlat boshqaruvi tizimidagi kamchiliklar tahlil etilgan hamda ularni bartaraf etish yo‘llari haqida takliflar ilgari surilgan.

Mаqоlаdа psixоlоgik-pedаgоgik аdаbiyоtlаrdа milliy qаdriyаtlаr аsоsidа siyоsiy tаrbiyаning shаkllаnish tendensiyаlаri nаzаriy vа tаrixiy jihаtdаn tаhlil qilinаdi. Tаdqiqоtdа mumtoz vа zаmоnаviy pedаgоgikа, psixоlоgiyа sоhаlаridаgi ilmiy yоndаshuvlаr, nаzаriyаlаr vа kоnsepsiyаlаr kо‘rib chiqilаdi. Mаqоlаdа siyоsiy tаrbiyа nаzаriyаsining rivоjlаnish bоsqichlаri,
milliy qаdriyаtlаr vа siyоsiy sоtsiаlizаtsiyа о‘rtаsidаgi bоg‘liqlik, turli pedаgоgik mаktаblаrning siyоsiy tаrbiyаgа qаrаshi, zаmоnаviy tendensiyаlаr: kоmpetensiyаviy yоndаshuv, kоnstruktivizm, kritik pedаgоgikа, multikulturаlizm, rаqаmli tаrbiyа kabilar bаtаfsil оchib berilаdi. О‘zbek vа xоrijiy ilmiy mаnbаlаrdаn kelib chiqqаn hоldа milliy qаdriyаtlаr аsоsidа siyоsiy tаrbiyаning nаzаriy аsоslаri, pedаgоgik prinsiplаri vа zаmоnаviy psixоlоgik-pedаgоgik fаndаgi dоlzаrb tendensiyаlаr tаhlil qilinаdi.

Maqolada mehnat madaniyati va kasb madaniyatining o‘zaro aloqаdorligi, ularning o‘ziga xos jihatlari, o‘xshashliklari hamda farqli jihatlari yoritilgan. Shuningdek, maqolada kasb madaniyatini rivojlantirish orqali mehnat madaniyatini yuksaltirish imkoniyatlari, sohada mavjud kamchiliklar, muammolar, ularni keltirib chiqarayotgan sabablar, ularni bartaraf etish yo‘llari va bunda yosh mutaxassislarning o‘rni masalalari hamda bu bo‘yicha taklif va tavsiyalar berilgan.

Bugungi kunda jahon bo‘ylab yuz berayotgan global o‘zgarishlar nafaqat bizda, balki barcha davlatlarning ta’lim tizimiga kuchli ta’sir qilmoqda. Taraqqiyotimizning yangi bosqichida mamlakatda ta’lim-tarbiya masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Dunyoning yetakchi ilmiy-ta’lim muassasalari bilan yaqin hamkorlik aloqalari o‘rnatish, o‘quv jarayoniga ilg‘or xorijiy tajribalarini joriy etish, ayniqsa, istiqbolli pedagog va ilmiy kadrlarni xorijning yetakchi ilmiy-ta’lim muassasalarida stajirovkadan o‘tkazish va malakasini oshirish borasidagi ishlar bugungi kunning dolzarb masalasidir. G‘arb sivilizatsiyasi yuz yildan ortiqroq vaqtdan buyon Sharq ma’naviy madaniyatining ta’sir kuchini boshdan kechirmoqda. Sharq va G‘arb ma’naviyatining o‘zaro yaqinlashuvi integratsiyasi stixiyali emas, ong bilan siyosiy yo‘naltirilgan faoliyat bo’lishi kerak. Ma’rifatli avlodni tarbiyalash zarurati Sharq va G‘arb ma’naviyati bilan birga bahra olishga intilarkan, o‘z ma’naviy qadriyatlaridan voz kechmasdan, ularni yaxshi saqlagan holda keyingi evolyutsiya bosqichlariga ko‘tarilishlari kerak.

Ushbu maqolada milliy-ma’naviy hamda zamonaviy qadriyatlar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik va ularning jamiyat taraqqiyotidagi oʻrni tahlil qilinadi. Milliy an’analar, urf-odatlar, ma’naviy meros va milliy oʻzlikni saqlagan holda globallashuv jarayonida shakllanayotgan zamonaviy qadriyatlar bilan uygʻunlashuv tendensiyalari yoritiladi. Shuningdek, jahon miqyosida olib borilgan tadqiqotlar natijalari bir necha davlatlar misolida yoritiladi.

Oʻzbek toʻylarining sadosi olis-olislardan eshitiladi, o‘ziga xos tarzda o‘tadi. Bugungi kunda respublikada jamoatchilikning marosimlar masalasi bo‘yicha fikrining ikkiga boʻlinishi kuzatilmoqda. Maqolada milliy marosimlarni tashkillash masalalari tarixiga nazar tashlanib, oʻtgan asrda mazkur masalada jamoatchilik tomonidan olib borilgan targʻibotlar haqida soʻz yuritiladi.

Maqola bolani oila muhitida ma’naviy-axloqiy, badiiy va estetik tarbiyalashda tasviriy san’atning o‘rni va uning tafakkurida go‘zallik olamiga nisbatan mehr-muhabbat uyg‘otish, milliy va umuminsoniy hamda badiiy qadriyatlarga ehtirom ruhida tarbiyalash masalalariga qaratilgan. Shuningdek, maqolada bolada estetik tuyg‘u, san’at asari mohiyatini anglash, rassom tomonidan muayyan obrazni tavsiflash uchun foydalanilgan ifodalash vositalarini farqlash, san’at asarini baholay olish qobiliyatini rivojlantirish masalalari yoritilgan.

Ushbu maqolada O‘zbekistonda maktabgacha, maktab ta’limi, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi tizimlarida xotin-qizlarning o‘rni va ularning tarixiy rivojlanish jarayoni tahlil qilinadi. Ta’lim sohasida ayollarning ishtiroki XX asr boshlaridan boshlab sezilarli darajada oshib, ularning pedagogik faoliyati, ijtimoiy mavqeyi va ta’lim islohotlaridagi hissasi alohida e’tibor talab qila boshladi. Tadqiqotda xotin-qizlarning pedagogik jarayondagi faollashuvi, ularning ta’lim sifati va
tarbiya jarayoniga qo‘shgan salmoqli hissasi hamda gender tenglikni ta’minlash borasidagi tarixiy o‘zgarishlar yoritiladi.

Mazkur maqolada milliy qadriyatlar negizida shakllanayotgan oilaviy murosa tamoyillarining jamiyat barqarorligi va ma’naviy uyg‘unlikni ta’minlashdagi o‘rni tahlil etilgan. Unda o‘zbek xalqining asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, an’analari hamda axloqiy qarashlari oilaviy totuvlik, o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va sabr-toqatni mustahkamlovchi omil sifatida talqin qilinadi. Shuningdek, maqolada zamonaviy globallashuv sharoitida milliy qadriyatlarni asrash, yoshlar ongiga murosa madaniyatini singdirish va oilaning ma’naviy immunitetini kuchaytirish zarurati ilmiy asosda yoritilgan. Natijada, milliy qadriyatlar oilaviy murosa tamoyillarining poydevori va ijtimoiy barqarorlik kafolati sifatida baholangan.

Maqolada o‘quvchi yoshlarda kreativ fikrlashni shakllantirishning psixologik, pedagogik va ijtimoiy asoslari, uning tarixiy taraqqiyoti, amaliy ko‘rinishlari hamda zamonaviy jamiyat rivojlanishidagi o‘rni tahlil etiladi.

Maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida zamonaviy rahbar qanday bo‘lishi lozimligi, qo‘l
ostidagi xodimlari bilan munosabatlari, tashkilotni boshqaruv jarayoni, boshqaruv tizimiga mutaxassislarni tanlash va ularni saralash, shu bilan birga boshqaruv tizimida liderlikni oshirish hamda maktab ta’lim tashkilotlarida zamon talabiga javob beruvchi tezkor rahbar xodimlarni tayyorlash bo‘yicha qator xorijiy davlatlarda olib borilayotgan tajribalar tahlil qilinadi. Ularni hayotga tatbiq etish mexanizmlarining turli qirralari ko‘rib chiqildi.

Maqola Sovet davrida O‘zbekiston ayollarining ijtimoiy va siyosiy hayotdagi faoliyatini tahlil qiladi. “Hujum” siyosati, ayollarning mehnat, ta’lim va siyosiy ishtiroki, shuningdek, milliy qadriyatlar bilan yuzga kelgan ziddiyatlar yoritiladi. Tadqiqot sovet modernizatsiyasining ayollarning jamiyatdagi mavqeyiga ta’sirini ko‘rsatadi.

Ushbu maqolada pedagogik faoliyatning mohiyati va uning psixologik xususiyatlari haqida so‘z yuritiladi. Pedagogik faoliyat jamiyatning ijtimoiy-ma’rifiy maqsadlarini amalga oshirishda muhim o‘rin tutadigan kasbiy funksiyadir va ta’lim jarayonida ota-ona, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro munosabat hamda ta’sirni o‘z ichiga oladi. Pedagogik faoliyat jamiyatning ijtimoiy maqsadlarini ro‘yobga chiqarishga, bolalar va o‘smirlarning ma’naviy, bilimli, ijtimoiy faol fuqarolarga aylanishiga xizmat qiladi.

Mazkur maqolada O‘zbekistonda tarixshunoslik tadqiqotlarining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va bugungi kundagi metodologik yangilanish jarayonlari tahlil qilinadi. 1920–1930-yillardan boshlab tarixiy bilimlarning umumlashtirilgan manbalari yuzaga kelgani, 1950–1960-yillarda tarixshunoslikning alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanib borgani, 1968-yilda Tarix instituti huzurida “Tarixshunoslik” bo‘limi ochilgani ilmiy maktabning tamal toshi sifatida ko‘rsatiladi. Mustaqillik davrida tarixiy tadqiqotlarda yangi paradigmalarning paydo bo‘lishi, tarixshunoslikning muammoli yondashuvlar asosida kengayishi va ilmiy maktablarning shakllanishi yoritiladi. Shuningdek, V.V. Lunin, G.I. Jeltova, F.H. Qosimov kabi olimlarning tarixshunoslik rivojiga qo‘shgan hissasi alohida e’tirof qilinadi. Tadqiqotda O‘zbekiston tarixshunosligining metodologik takomillashuvi, ilmiy izlanishlarning yangi bosqichi, arxiv manbalarining ochilishi va nazariy yondashuvlarning boyishi haqida fikr yuritiladi.

Ushbu maqolada mehnat motivatsiyasining gender xususiyatlari, ya’ni erkak va ayollarning mehnatga bo‘lgan ichki hamda tashqi rag‘batlaridagi farqlar tahlil qilinadi. Maqolada o‘rta yoshdagi ishchi va xizmatchilar o‘rtasida so‘rovnoma va kuzatuv metodlari orqali o‘tkazilgan tadqiqotimiz ma’lumotlari yig‘ilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ayollar uchun ijtimoiy barqarorlik, jamoaviy muhit va ma’naviy qadriyatlar muhim omil bo‘lsa, erkaklar uchun moddiy rag‘bat, karyera o‘sishi va mustaqillik yetakchi omillar sifatida namoyon bo‘lgan. Tadqiqot natijalari mehnat psixologiyasi va boshqaruv psixologiyasi sohasida qo‘llanilishi mumkin.

XX asrda O‘zbekistonning sanoatlashuvi mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Ushbu maqolada sanoat rivojlanishining oilaviy mehnat munosabatlariga ko‘rsatgan ta’siri tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Sanoatlashuv jarayonida erkak va ayol mehnatining o‘zaro taqsimoti, oiladagi iqtisodiy rollarning o‘zgarishi, urbanizatsiya va ijtimoiy siyosatning oilaviy hayotga ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston jamiyatida mehnat madaniyati va gender rollarining shakllanishida sanoatlashuvning muhim omil bo‘lganini ko‘rsatadi.