Globallashuv va aholining o‘sib borayotgan harakatchanligi sharoitida migrantlarni yangi etnik-madaniy va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga moslashtirish masalasi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Moslashuv jarayoni murakkab, ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unda madaniy, ijtimoiy va global omillar kesishadi. Ushbu maqolada ijtimoiy psixologiyani tushuntiruvchi asosiy nazariy yondashuvlar va modellar ko‘rib chiqiladi

Har qanday jamiyatning asosi oilalardan tashkil topganligi, oila tinchligi jamiyat farovonligining asosini tashkil etishini inobatga olib, hozirgi kunda butun dunyo bо‘yicha zо‘ravonliklarning juda kо‘p turlari mavjudligi va shulardan eng e’tiborlisi oilalarda sodir bо‘ladigan zо‘ravonlikni kamaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun maqolada davlat ravnaqiga sabab bо‘luvchi eng asosiy omillaridan biri bо‘lgan oilalarda zо‘ravonlikni yuzaga kelish holatlarining ustuvor kо‘rsatkichlarini “smart tahlili” asosida ushbu zanjirning buzilishiga olib keluvchi zо‘ravonlik sabablarini aniqlash hamda uni bartaraf etish chora tadbirlari haqida so‘z borgan.

Mazkur maqolada tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan ayollar bilan ishlash, ularning ijtimoiy reabilitatsiyasi bilan bog‘liq muammolarga global nuqtayi nazardan yondashilgan. Jumladan, xotin-qizlarning oilaviy-maishiy zo‘ravonlikka uchragan ayollarni moslashtirish bo‘yicha Kanada, Shvetsiya, Qozog‘iston mamlakatlarining tajribasini o‘rganishga alohida e’tibor qaratilgan.

Xotin-qizlarning jamiyat hayotidagi o‘rnini mustahkamlash bugungi xalqaro hamjamiyat oldida turgan ustuvor maqsadlardan biridir. Biroq bu maqsad oldida to‘siq bo‘luvchi shunday “og‘riqli” muammo mavjudki, uni bartaraf etish muammoning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini o‘rganishni taqozo etadi. Maqolada zo‘ravonlik, uning kelib chiqish sabablari, zo‘ravonlikka uchragan ayollarning ijtrimoiy-psixologik xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, mutaxassislar uchun zo‘ravonlik qurbonlari bilan ishlash usullari keltirib o‘tilgan

Ushbu maqolada ayollar mehnat migratsiyasining sabablari va omillari yoritilgan, dunyo mamlakatlarida ayol mehnat migrantlari soni va ulushi tahlil qilingan, ayollar mehnat migratsiyasining asosiy oqimlari hamda zamonaviy yo‘nalishlari keltirilgan.

Insonning ontogonez xususiyati shaxsning hayotidagi barcha jabhalariga tegishli bo‘lib, maqolada shaxsda moddiy yetishmovchilik hissining ontogenez xususiyatlari tahlili yoritilgan. Shuningdek, uning jamiyat va shaxsiy hayotdagi roli va jamiyat bilan bo‘ladigan muloqotiga ta’sirining ontogonez doirasidagi barcha izlanishlar hamda moddiy yеtishmovchilik insondagi psixologik holatlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmasligi, shu orqali shaxs o‘zida moddiy yеtishmovchilik hissini yuzaga keltirishi haqida so‘z yuritilgan. Shaxs ontogenezidagi holatlarini tushunishini turli chet el olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar isbotida ko‘rib, uni xulosalashga va bu tadqiqotlar shaxs ontogenezi inson hayotida qanchalik muhimligini ko‘rsatish maqsad qilingan.

Mazkur maqolada zamonaviy postindustrial taraqqiyot kontekstida ijtimoiy nazariyalar va konsepsiyalar, xususan, axborot va bilimlar jamiyatining (knowledge society) konseptual determinantalari kontent-tahlil qilinadi hamda bilimlar jamiyatining tamaddun evolyutsiyasi, ta’lim rivoji va shaxs ijtimoiylashuvidagi ahamiyati forsayt tadqiqotlar asosida ochib beriladi.

Maqolada ijtimoiy tasavvurlar konsepsiyasidan kelib chiqadigan shaxsning ijtimoiy tasavvurlari tizimida bolaning o‘zi va o‘z fazilatlari to‘g‘risidagi tasavvurlari, eng avvalo, jamiyatda tutajak o‘rni va maqomini belgilovchi muhim mexanizm ekanligi, uning mazmuni shaxsning nafaqat o‘ziga, balki o‘zga shaxslarga bo‘ladigan ijtimoiy munosabatlari hamda ijtimoiy xulqining asosi hisoblanishi haqida so‘z yuritiladi. Bunda qanday ijtimoiy omillar va guruhlarning yetakchi rol o‘ynashi ilm-fan nuqtayi nazaridan muhim ekani asoslangan.

Ushbu maqolada ota va farzand munosabatlari hamda mana shu munosabatlarning farzand shaxsiy xususiyatlariga ta’siri yoritilgan. Kichik maktab yoshidagi farzandning ota bilan munosabati uning o‘z-o‘zini baholashga ta’siri,otaning tarbiyadagi roli, qiz farzand shaxsining shakllanishiga ta’siri hamda biologik yoki o‘gay otaning farzandlarga bo‘lgan munosabati mavzusidagi maqolalarning natijalari hamda xulosalari keltirilgan.

Maqolada kasbiy ta’lim muassasalarini tamomlagan xotin-qizlarning mehnat bozoriga integratsiyasi jarayoni sotsiologik tahlil qilingan. Empirik ijtimoiy so‘rov natijalari asosida kasbiy ta’lim bitiruvchilarining bandlik holati, ishga joylashishdagi asosiy to‘siqlar hamda samarali bandlikka ta’sir etuvchi ijtimoiy omillar aniqlangan. Tadqiqot natijalariga tayanilgan holda xotin-qizlar bandligini ta’minlashning kompleks sotsiologik modeli ishlab chiqilgan va amaliy tavsiyalar taklif etilgan. Mazkur model ta’lim, ijtimoiy kapital, institutsional qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy-madaniy muhit o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka asoslanadi.

Sharq oilalarida ko‘pchilik ayollar uy bekasi bo‘lib, ular ro‘zg‘or yumushlari, bolalar tarbiyasi, erlari va qaynona-qaynotalariga g‘amxo‘rlik qilish bilan band bo‘ladilar. Biroq har kuni bir xil ishlarni qayta-qayta bajarish bugungi globallashgan dunyoda ayollarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Jamiyatda gender tengligini ta’minlash masalalarini hisobga olgan holda, ularni nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy-iqtisodiy va psixologik jihatdan ham ta’minlash mexanizmlari ishlab chiqilmoqda. Shuningdek, ular o‘zlarining qiziqishlari va sevimli yumushlar bilan bog‘liq boshqa mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishi orqali muammoni yengillashtirishga harakat qilishadi. Ammo bu ham uy bekalarining jamiyatdagi muammolarini hal qilish uchun ideal yechim bo‘lmasligi mumkin. Ushbu maqola uy bekalarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini, uy bekalarining psixologik muammolari va ularning yechimlarini o‘rganish, “uy bekasi sindromi”ni tashxislash va tuzatishning soddalashtirilgan usullarini tahlil qilishga bag‘ishlangan

Sotsionomika zamonaviy G‘arb jamiyatida mashhur bo‘lib borayotgan yo‘nalishlardan biri bo‘lib, ko‘p jihatdan aholi va ma’lum toifalarning ijtimoiy kayfiyatiga nisbatan sezuvchan bo‘lgan ijtimoiy hodisa va jarayonlarni, jumladan, moliyaviy bozordagi xulq-atvor harakatlarini va ularning o‘zaro aloqadorligini tadqiq qiladi. Mazkur maqolada yuqorida sotsionomika nazariyasining kelib chiqishi hamda ijtimoiy kayfiyat sotsionomika nazariyasi yondashuvida qay tarzda tahlil qilinishi, sotsiometrlar sifatida qabul qilingan ko‘rsatkichlar borasida fikr yuritilgan.

Ushbu maqolada 2022-yilni “Inson qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili”, deb e’lon qilinishining maqsadi, mamlakatimizda mahalla institutini rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan islohotlarning mazmun va mohiyati, mahallada inson qadr-qimmatini namoyon etish mezonlari yuzasidan taklif va tavsiyalar bayon etilgan.

Maqolada inson huquqlarining ajralmas qismi bo‘lgan gender tengligi muammosining ijtimoiy-huquqiy jihatlari tahlil qilinib, gender tengligiga erishishning dolzarbligi, bu borada amalga oshirilayotgan ishlar, gender tengligiga erishishning monitoring usul hamda vositalari, gender ekspertiza tushunchasi zarurati va uning turlari, gender audit yoritilib, bu boradagi xorijiy davlatlar tajribasi keltirib o‘tiladi.

Mazkur maqolada yosh er-xotin munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlari, oila-nikoh aloqalarining ahamiyatli jihatlari, er-xotin o‘rtasida yuzaga keladigan ziddiyatlarning ijtimoiy-psixologik omillari keng yoritilgan. Shu bilan bir qatorda, yosh er-xotinlar o‘rtasida ziddiyatlar yuzaga kelishiga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik omillarni aniqlash bo‘yicha o‘tkazilgan ilmiy tadqiqot ishining tahlillari keltirilgan.

Ushbu maqolada O‘zbekistonda masofaviy bandlik yuzaga kelishining shartlari va omillari o‘rganildi. Masofaviy bandlik ko‘lami va uning mehnat bozori subyektlari duch keladigan konstruktiv ko‘rinishlarini tahlil qilish asosida masofaviy bandlikning afzalliklari va kamchiliklarini tizimlashtirishning o‘ziga xos uslubiy yondashuvlari o‘rganildi. “Masofaviy bandlik” tushunchasi hali ham yangi hodisa bo‘lib, terminologiya nuqtai nazaridan tanish bo‘lmaganligi sababli ushbu yangi atamaning paydo bo‘lish haqida o‘rganildi.

Maqolada O‘zbekiston mehnat bozorida xotin-qizlar raqobatbardoshligini oshirishda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning amaliy ta’siri tahlil qilinadi. ILO, OECD, UNICEF, Jahon banki ma’lumotlari hamda milliy tashabbuslar (Digital Uzbekistan–2030, One Million Uzbek Coders, Uzbekistan Digital Inclusion, Yulduz Tech Awards) asosida olib borilgan tahlil ayollar ishsizligi va soha segregatsiyasi saqlanayotganini ko‘rsatadi, biroq masofaviy ish, qayta tayyorlash va onlayn ta’lim orqali kirish to‘siqlari kamaymoqda. AI vositalari mehnat unumdorligi va ish qidirish ko‘nikmalarini oshirayotgani, davlat grantlari va hududiy dasturlar esa inklyuziv rivojlanishni rag‘batlantirayotgani qayd etiladi. Shu bilan birga, ma’lumotlardagi og‘ishlar va algoritmik adolat masalalariga yechim sifatida etik AI boshqaruvi, gender-sezgir siyosat va STEM ta’limi muhimligi asoslanadi

Ushbu maqolada statistika agentligining ma’lumotlariga asosan xotin-qizlarning mamlakatning ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishiga qo‘shayotgan hissasi statistik tahlil qilingan, xotin-qizlarning ijtimoiy-iqtisodiy bilimlarini oshirish, ularni iqtisodiy jarayonlarga jalb etish, kichik biznes va tadbirkorlikni rivojlantirishdagi hamda mamlakatning iqtisodiy taraqqiyotidagi o‘rni yoritib berilgan

Mazkur maqolada erta nikoh va erta tug‘uruq holatini oldini olish bo‘yicha xalqaro va milliy qonunchilikda qabul qilingan normalar tahlil qilingan. Shuningdek, bu kabi noxush holatlarni bartaraf etish bo‘yicha xorijiy mamlakatlar tajribasiga asoslagan ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Maqolada o‘smirlik o‘ziga xos davr ekani, uning boshqa davrlardan ajralib turuvchi xususiyatlari, shu xususiyatlarning kelib chiqish omillari, o‘smirlarda paydo bo‘ladigan zo‘ravonlikka moyillikning kelib chiqish motivatsiyasi haqida ma’lumotlar keltirilgan.

Maqolada xotin-qizlar hayoti bilan bog‘liq ehtiyojlar, maqsad va qadriyatlarning o‘zgarish tendensiyasi, ularga psixologik omillar ta’siri, qadriyatlar tuzilmasida jamoaviy hamda shaxsning individual qadriyatlari o‘rtasidagi dominantlik masalalari ochib berilgan.

Bugungi globallashuv jarayonida xotin-qizlarning o‘rni va roli har qachongidan-da muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois mamlakatimizda ro‘y berayotgan o‘zgarishlar va islohotlarning asosiy mazmuni ham xotin-qizlarning yangi g‘oya va tashabbuslar bilan chiqishlarini qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy-siyosiy jarayonlardagi ishtirokini ta’minlash, ularning oila va jamiyatdagi mavqeyini yanada mustahkamlash, gender tenglikni ta’minlash, qolaversa, turli tazyiq va zo‘ravonliklardan himoya qilishga qaratilmoqda. Maqolada zo‘ravonlikka uchragan ayollar soni aniqlanib, atroflicha tahlil qilingan. Shuningdek, rivojlangan mamlakatlarda gender tenglikni ta’minlash, ayollarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar o‘rganilgan, xulosa va takliflar ishlab chiqilgan.

Mazkur maqolada professional ta’lim muassasalari bitiruvchilarining bandligini ta’minlash muammolari va ularni hal qilish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Ta’lim tizimi va mehnat bozori o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash, ta’lim dasturlarini bozor talablariga moslashtirish, amaliyot va stajirovkalarni kengaytirish, ish o‘rinlari yaratish kabi choralar tavsiya qilingan. Tadqiqot natijalari, bitiruvchilarning ishga joylashishini osonlashtirish uchun amaliy strategiyalar va yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga qaratilgan.

Har bir soha va uning rivoji uchun unda faoliyat olib boruvchi xodimlardagi kasbiy kompetensiya muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan jamoada ishlash kompetensiyasi ham mustasno emas. Shu boisdan ham ushbu maqola orqali muallif jamoada ishlash kompetensiyasi kollobrativ kompetensiyaning tarkibiy qismi ekani haqida o‘z fikr-mulohazalari va tahlillarini bayon qiladi.

Mazkur maqolada xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlikning dunyo miqyosidagi holati, ushbu muammoning oqibatlari Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlari hamda boshqa manbalar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashishning “RESPECT” strategiyasi hamda Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi ayrim mexanizmlar yoritib berilgan.